Đến nay Chương trình di dời 10 ngàn căn hộ sống ven kênh rạch ở TPHCM trong giai đoạn 2001-2005 đã hoàn thành 90% kế hoạch, tạo nên bộ mặt mới tại những nơi vốn trước đây rất nhếch nhác. Tuy nhiên, điều đáng lưu tâm là chỉ có 17% hộ dân bị giải tỏa vào ở trong những khu tái định cư; số còn lại nhận tiền đền bù để tự lo chỗ ở mới, hoặc nhận căn hộ rồi sang tay lấy tiền chênh lệch. Đây chính là mối nguy cơ phát sinh các khu nhà tạm bợ mới.

Thứ nhất cái ăn, thứ nhì... chỗ ở

Bộ mặt thành phố thay đổi nhiều khi những căn hộ khang trang thay thế nhà ổ chuột.  Ảnh: Hoàng Anh Thư.

Kết quả khảo sát mới đây cho thấy, những hộ sống trên kênh rạch chỉ có 3,4% mua nhà hợp pháp, số còn lại mua bằng giấy tay, lấn chiếm hoặc nhà có giấy tờ không hợp lệ… Con số này phần nào minh chứng hầu hết người sống trên kênh rạch là những người có kinh tế khó khăn, không có khả năng mua cho mình một căn nhà đàng hoàng để ở.

Để tạo điều kiện cho những hộ dân bị giải tỏa có chỗ ở mới theo tiêu chí “tốt hơn hoặc ít nhất bằng chỗ ở cũ”, TPHCM đã triển khai nhiều chương trình như bán nhà chung cư trả chậm, đơn giá bồi thường tương đương với giá chuyển nhượng thực tế, hỗ trợ chi phí  để dỡ nhà, chi phí đào tạo nghề cho người dân bị giải tỏa, không phân biệt hộ khẩu trong việc tái định cư…

             Nhưng trong số gần 9.000 hộ bị giải tỏa (trong diện nhà trên kênh rạch) chỉ có 1.477 hộ vào ở trong khu tái định cư, số còn lại nhận tiền để lo chỗ ở mới. Việc người dân không vào ở được trong những khu tái định cư bên cạnh nguyên nhân khách quan từ chương trình như quỹ nhà tái định cư xây quá chậm (đến nay chỉ mới xây 3.067 căn trong tổng số 17.058 căn của kế hoạch) thì nguyên nhân chủ quan từ phía người dân rất quan trọng.

            Ông Nguyễn Minh Dũng, Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM, cho rằng với người nghèo
chỗ ở chỉ là vị trí số hai, số một vẫn là công ăn việc làm, thu nhập hàng ngày để trang trải  cuộc sống. Vì thế, nếu vào chỗ ở mới tốt hơn  mà công ăn việc làm bế tắc thì họ cũng khó chấp nhận.

            Trong khi đó, cuộc sống chung cư thường bất tiện trong sinh hoạt dẫn đến bất tiện trong việc làm ăn như phải di chuyển xa, lên xuống căn hộ cao tầng khó khăn trong việc đem theo các phương tiện “kiếm cơm” như xích lô, tủ thuốc lá, quang gánh…

            Vì vậy nhiều người đã chọn phương án không vào chung cư để vừa có tiền (từ đền bù giải tỏa) vừa chủ động trong công ăn việc làm.

Cần có sự thay đổi trong công tác tái định cư

           Ông Huỳnh Ngọc Sĩ, Phó Giám đốc Sở Giao thông công chánh TPHCM, đề nghị cần có một chính sách thống nhất về tái định cư giữa các dự án để tránh tiêu cực trong công tác tái định cư cho người dân và đảm bảo căn hộ sẽ đến đúng “địa chỉ” cần đến. Đây là giải pháp tốt để người dân an cư, song quan trọng hơn vẫn là làm sao để người dân  vừa an cư vừa lạc nghiệp.

           Đáng tiếc là trong vấn đề này thành phố vẫn chưa tìm được lời giải tối ưu. Ông Nghiêm Bá Bốn, Thường trực Ban chỉ đạo Xóa đói giảm nghèo và Giải quyết việc làm TPHCM, phân tích muốn phát triển kinh tế tại các khu vực mới tái định cư thì dân cư tại khu vực đó phải đa dạng.

            Nếu chúng ta tập trung toàn người nghèo lại một chỗ để sinh sống thì họ làm ăn thế nào? Ông Đào Anh Kiệt, Phó Giám đốc Sở Tài nguyên Môi trường TPHCM đặt vấn đề, nên tái định cư tại chỗ, nếu chúng ta tái định cư xa sẽ bất tiện vì nơi người dân đã ở lâu nay thường là chỗ thuận tiện cho công ăn việc làm của họ.

           Cũng theo ông Kiệt, hạ tầng nơi giải tỏa sẽ đủ phục vụ cho việc tái định cư tại chỗ cho người dân. Hàng loạt chính sách khác như đào tạo nghề, ưu tiên giải quyết công ăn việc làm… cũng không thể thiếu.

           Còn hơn 1.000 căn hộ trên kênh rạch phải giải tỏa trong năm 2005 và gần 10.000 căn hộ khác thuộc diện này thành phố phải tiếp tục giải tỏa trong những năm tiếp theo. Đây là một thách thức lớn vì cùng lúc chúng ta phải đạt được nhiều mục tiêu như ổn định cuộc sống  người dân bị giải tỏa, chỉnh trang đô thị, không cho phát sinh nhà tạm bợ mới… Muốn được như thế cần có chính sách đồng bộ, tối ưu và tất nhiên cần có sự hợp tác chặt chẽ từ phía người dân.

SGGP